Làm luật kiểu đánh úp – Kỳ 1: Nghị định 46

“Nếu cho tôi 6 giờ để chặt một cái cây, tôi sẽ dành 4 tiếng để mài rìu” – câu nói nổi tiếng ấy của cựu Tổng thống Mỹ Abraham Lincoln nhằm nhắc nhở một điều cơ bản: muốn công việc hiệu quả thì phải chuẩn bị kỹ càng. 

Với việc làm luật – một hoạt động có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội, sự chuẩn bị không còn là yếu tố cần thiết mà là yếu tố bắt buộc. Ở đó, mỗi quy định phải là kết quả của một quá trình cân nhắc thận trọng, tham vấn đa chiều và dự báo đầy đủ các tác động xã hội. Nếu thiếu những bước này, một văn bản khó có thể được thực thi hiệu quả.

Tuy nhiên, thực tế hoạt động lập pháp, lập quy ở Việt Nam lại là câu chuyện hoàn toàn khác.

Không cần nhìn đâu xa, chỉ cần quan sát cách Chính phủ ban hành Nghị định 46/2026 và sau đó lúng túng khắc phục sai sót của văn bản này, chúng ta có thể thấy một cỗ máy làm luật kém chuyên nghiệp tới cỡ nào. [1]

Cái chúng ta thấy ở đây không chỉ là một “chiếc rìu” chưa kịp mài đã vội vung xuống mà còn là một vấn đề lớn mang tính hệ thống: sự vội vàng trong ban hành văn bản pháp luật.

Chuỗi bài Làm luật kiểu đánh úp

Làm luật kiểu đánh úp – Kỳ 1: Nghị định 46

Với việc làm luật – một hoạt động có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội, sự chuẩn bị không còn là yếu tố cần thiết mà là yếu tố bắt buộc.

Làm luật kiểu đánh úp – Kỳ 2: Lạm dụng thủ tục rút gọn và trường hợp đặc biệt 

Những dự thảo được xây dựng một cách chóng vánh. Những cuộc lấy ý kiến người dân âm thầm và gấp rút. Và những văn bản có hiệu lực ngay từ ngày ký.

Tất cả những điều đó đã đặt ra một dấu hỏi lớn về việc “đốt cháy giai đoạn” trong làm luật ở Việt Nam.

Làm luật kiểu đánh úp – Kỳ 3: Tiếng nói của người dân đã yếu nay còn yếu hơn

Cả hai câu chuyện trên gặp nhau ở cùng một điểm: những chính sách có tác động trực tiếp đến đời sống được ban hành mà người chịu ảnh hưởng gần như không kịp biết, không kịp hiểu, và càng không kịp lên tiếng. 

***

Mười ngày – đó là “tuổi đời” ngắn ngủi của Nghị định 46. Đến nay, chúng ta vẫn chưa rõ khi nào văn bản này mới có thể “hồi sinh”. 

Giống với Nghị định 168/2024 về xử phạt trong lĩnh vực giao thông đường bộ, Nghị định 46 cũng được ban hành theo kiểu “đánh úp” trước Tết Nguyên đán. [2][3] Điểm chung của hai lần ban hành này chính là yếu tố nhanh chóng, hiệu lực bất ngờ khiến người dân không kịp trở tay.

Ngày 26/1, Nghị định 46 để hướng dẫn vấn đề an toàn thực phẩm được Chính phủ ban hành và có hiệu lực ngay lập tức. Kể từ thời điểm này cho đến đầu tháng 2/2026, toàn bộ chuỗi cung ứng bị “đứt gãy” ngay tại khâu then chốt là thông quan. Chỉ riêng trong ngày 30/1, có hàng nghìn xe nông sản và thực phẩm mắc kẹt ở cửa khẩu, khiến doanh nghiệp khốn đốn, người dân bất bình. [4][5]