Làm luật kiểu đánh úp – Kỳ 2: Lạm dụng thủ tục rút gọn và trường hợp đặc biệt 

“Đánh úp” vốn là từ ngữ gắn với chiến trường khói lửa, với binh đao, súng đạn và những cuộc tấn công bất ngờ. Một bên âm thầm chuẩn bị, chọn đúng thời điểm ra tay; một bên không kịp phòng bị, mất đi lợi thế trong chớp mắt.

Thế nhưng, thời gian qua, cụm từ ấy lại được dùng trong một hoàn cảnh rất khác: hoạt động xây dựng và ban hành văn bản pháp luật – một lĩnh vực đòi hỏi sự minh bạch và thận trọng bậc nhất.

Những dự thảo được xây dựng một cách chóng vánh. Những cuộc lấy ý kiến người dân âm thầm và gấp rút. Và những văn bản có hiệu lực ngay từ ngày ký.

Tất cả những điều đó đã đặt ra một dấu hỏi lớn về việc “đốt cháy giai đoạn” trong làm luật ở Việt Nam.

Chuỗi bài Làm luật kiểu đánh úp

Làm luật kiểu đánh úp – Kỳ 1: Nghị định 46

Với việc làm luật – một hoạt động có ảnh hưởng sâu rộng đến đời sống xã hội, sự chuẩn bị không còn là yếu tố cần thiết mà là yếu tố bắt buộc.

Làm luật kiểu đánh úp – Kỳ 2: Lạm dụng thủ tục rút gọn và trường hợp đặc biệt 

Những dự thảo được xây dựng một cách chóng vánh. Những cuộc lấy ý kiến người dân âm thầm và gấp rút. Và những văn bản có hiệu lực ngay từ ngày ký.

Tất cả những điều đó đã đặt ra một dấu hỏi lớn về việc “đốt cháy giai đoạn” trong làm luật ở Việt Nam.

Làm luật kiểu đánh úp – Kỳ 3: Tiếng nói của người dân đã yếu nay còn yếu hơn

Cả hai câu chuyện trên gặp nhau ở cùng một điểm: những chính sách có tác động trực tiếp đến đời sống được ban hành mà người chịu ảnh hưởng gần như không kịp biết, không kịp hiểu, và càng không kịp lên tiếng. 

Từ ngoại lệ trở thành thường lệ

Thủ tục rút gọn, về nguyên tắc, chỉ là “lối đi khẩn cấp” trong quy trình lập pháp. Nó được thiết kế cho những tình huống thật sự bất thường, khi việc chậm trễ có thể gây thiệt hại rõ ràng và tức thì. Đã là ngoại lệ, nó phải hiếm, phải được kiểm soát chặt, và phải luôn chịu sự giám sát nghiêm ngặt hơn bình thường.

Tuy nhiên, trong thời gian qua, hàng loạt văn bản pháp luật đã được ban hành một cách chóng vánh theo thủ tục rút gọn, phần lớn đều được lấy ý kiến trong khoảng thời gian rất ngắn hoặc ban hành luôn mà không qua khâu tham vấn.

Chỉ riêng cuối năm 2025, Quốc hội đã thông qua số lượng văn bản lập pháp kỷ lục, gồm: 51 luật và 39 nghị quyết, trong đó có ít nhất 50/51 luật được ban hành theo thủ tục rút gọn. [1] [2]

Trước đó, tại kỳ họp thứ 9 (diễn ra từ ngày 5/5 – 27/6/2025), Quốc hội đã thông qua 34 luật, trong đó có những luật vừa mới sửa đổi ở kỳ họp bất thường vào tháng 2/2025. [3] [4] Đồng thời, Quốc hội còn thông qua Nghị quyết về sửa đổi Hiến pháp 2013 và hơn chục nghị quyết khác một cách gấp rút. [5]