Vì sao chính quyền Việt Nam luôn cần đến “biểu tượng hư ảo” Hồ Chí Minh?

Trong lịch sử chính trị hiện đại, nhiều nhân vật lãnh tụ đã không thực sự tồn tại như những con người lịch sử, mà còn được chuyển hóa thành những biểu tượng mang tính “siêu lịch sử” (meta-historical).

Những biểu tượng này dần dần tách khỏi con người thực của họ trong lịch sử để trở thành những hình ảnh mang chức năng chính trị, đạo đức và cảm xúc trong đời sống xã hội. Trường hợp Hồ Chí Minh là một ví dụ điển hình cho quá trình này. 

Nhân dịp sinh nhật Hồ Chủ tịch, người viết không có chủ đích phủ nhận vai trò lịch sử của Hồ Chí Minh như một nhân vật chính trị, mà phân tích cách mà hình ảnh của ông được kiến tạo, tái sản xuất và vận hành như một “biểu tượng hư ảo” trong không gian chính trị – văn hóa Việt Nam.

Con đường huyền thoại hóa Hồ Chí Minh

Trước hết cần làm rõ khái niệm “hư ảo”. “Hư ảo” ở đây không mang nghĩa phê phán, nói điều gì đó là hoàn toàn giả tạo, mà để chỉ một cấu trúc biểu tượng được xây dựng thông qua diễn ngôn, nghi lễ và truyền thông, đến mức biểu tượng đó vượt khỏi thực tại lịch sử ban đầu. 

Trong lý thuyết của nhà xã hội học Max Weber, quyền lực của lãnh tụ có thể được duy trì thông qua “quyền lực charisma”, tức là “sự thiêng hóa cá nhân”. [1] Tuy nhiên, khi cá nhân đó qua đời, charisma (mị lực) phải được thể chế hóa. Trong quá trình này, hình ảnh lãnh tụ được tái cấu trúc thành biểu tượng chính trị ổn định. Điều tương tự cũng được phân tích trong lý thuyết về “huyền thoại chính trị” của Roland Barthes, nói về việc các hình ảnh lịch sử thường được chuyển hóa thành những ký hiệu mang ý nghĩa đạo đức và quốc gia. [2]

Xét trường hợp Hồ Chí Minh, ông ban đầu là nhà cách mạng hoạt động trong mạng lưới cộng sản quốc tế và phong trào giải phóng dân tộc đầu thế kỷ 20. Tuy nhiên, sau khi nhà nước Việt Nam Dân chủ Cộng hòa được thành lập, và đặc biệt sau khi chiến tranh Đông Dương kết thúc, hình ảnh Hồ Chí Minh dần được chuyển hóa từ một nhân vật lịch sử thành một biểu tượng quốc gia. Quá trình này diễn ra thông qua ba cơ chế chính: huyền thoại hóa tiểu sử, nghi lễ hóa ký ức và tái sản xuất biểu tượng trong đời sống thường nhật.