Lại bàn chuyện đất đai: Khi “tài sản công” đánh nhau với “sở hữu toàn dân”

Trong một bài viết gần đây trên Luật Khoa tạp chí bàn về xung đột giữa dân và chính quyền trong chuyện đất đai, tác giả Thúc Kháng đã khẳng định gốc rễ vấn đề đến từ việc pháp luật Việt Nam chỉ thừa nhận đất đai thuộc “sở hữu toàn dân”. [1] Người viết rất cảm ơn tác giả đã khơi nguồn suy tư cho bài viết này.

Kế thừa và bổ sung cho bài viết ấy, người viết cho rằng mấu chốt của vấn đề trên còn nằm ở sự nhập nhằng giữa hai khái niệm “tài sản công” và “sở hữu toàn dân”. 

Bài viết này lập luận rằng Điều 53 Hiến pháp 2013 đã đánh đồng “tài sản công” và “tài sản chung”, dẫn đến sai lệch trong việc xác lập chế độ “sở hữu toàn dân”, qua đó tạo nền tảng cho cơ chế xin-cho trong quản lý đất đai. Chính từ cơ chế này, nhiều bất cập và xung đột giữa nhà nước và nhân dân đã nảy sinh.

Sai lầm cơ bản trong cách hiểu về “sở hữu toàn dân”

Đầu tiên, ta hãy cùng đọc lại nguyên văn Điều 53 Hiến pháp 2013:

“Đất đai, tài nguyên nước, tài nguyên khoáng sản, nguồn lợi ở vùng biển, vùng trời, tài nguyên thiên nhiên khác và các tài sản do Nhà nước đầu tư, quản lý là tài sản công thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý.” [2]

Nội dung trên khi đọc qua tưởng chừng là hợp lý, thế nhưng thực chất đã sai cơ bản về khoa học pháp lý. Cụ thể, Điều 53 của Hiến pháp đã sai lầm khi đánh đồng bản chất của “tài sản công” và “tài sản chung”, dẫn đến sự không rõ ràng về khái niệm “sở hữu toàn dân”. Bởi lẽ, “tài sản công” và “tài sản chung” là hai loại hình tài sản hoàn toàn phân biệt.

Lần về lịch sử khoa học pháp lý, việc phân loại tài sản đã ra đời từ thời La Mã cổ đại. Phương pháp phân loại này vẫn được kế thừa và giữ nguyên trong hầu hết các bộ luật dân sự hiện hành của các nước trên thế giới, pháp luật của các quốc gia, đến tận công pháp quốc tế hiện đại. Theo đó, bên ngoài địa hạt tư hữu, “tài sản” được phân chia thành các loại hình như sau: [3]