Bài viết tổng kết các lý do dẫn đến thành quả của văn học miền Nam từ 1954 tới 1975, thuật lại những động thái khai tử văn học miền Nam qua chiến dịch đốt và tịch thu các văn nghệ phẩm, cầm tù văn nghệ sĩ. Sau cùng là vài chia sẻ về những nỗ lực cá nhân và tự nguyện của tác giả để phục hồi văn học miền Nam tại hải ngoại.
Vừa đúng nửa thế kỷ trước, vào ngày 30 tháng Tư năm 1975, nền dân chủ duy nhất trong lịch sử Việt Nam cáo chung sau vỏn vẹn có 20 năm hiện hữu trước làn sóng xâm lăng của chủ nghĩa cộng sản. Gọi là nền dân chủ duy nhất ta có được vì suốt mấy ngàn năm tồn tại, Việt Nam nếu không nằm dưới chế độ quân chủ chuyên chế thì cũng bị đô hộ bởi ngoại bang, và từ 50 năm nay dưới một chế độ độc tài đảng trị.
Dù ngắn ngủi và phải xây dựng một quốc gia mới mẻ vừa thoát khỏi hơn 80 năm bị Pháp đô hộ, lại trong một cuộc chiến tàn khốc chống lại cộng sản chủ nghĩa để bảo vệ tự do, song miền Nam đã đạt được những thành quả đáng kể về nhiều phương diện: chính trị, kinh tế, xã hội, văn hóa và, đặc biệt hơn cả là giáo dục và văn học, nhất là văn học – một bộ môn ta có thể đo lường được qua tài liệu hiện còn được lưu trữ tại thư viện Quốc hội Hoa Kỳ và các trường đại học Mỹ, và từ hai thập niên qua trên Liên mạng [tức là Internet – BTV] nhờ những nỗ lực hoàn toàn cá nhân và tự nguyện.
Văn học miền Nam vẫn tồn tại mặc dù đã bị bức tử qua chiến dịch đốt sách và cả bắt bớ, cầm tù, đày đọa những người cầm bút tự do sau ngày Cộng sản Bắc Việt chiếm lĩnh miền Nam. Chẳng những hồi sinh và tồn tại mà nền văn học ấy đã và đang trở thành niềm cảm hứng cho các thế hệ người Việt kế tiếp không chỉ ở hải ngoại mà còn cả trong nước. Có lẽ chưa có một nền văn học nào trên thế giới có thể gặt hái được những thành quả trong một thời gian ngắn ngủi chưa đầy một thế hệ như vậy.
Rất cần những bài viết như thế này, ít nhất chưa hòa hợp hòa giải được về ý tưởng chính trị nhưng cũng cùng nhau về một nền GD nhân bản khai phóng.
“Họ giấy nên một phong trào …”. Chỗ này mình nghĩ BTV đã bỏ sót. Có lẽ ý tác giả là “dấy lên”? hoặc “gây nên”?
BTV đã sửa, nhưng vẫn chưa ổn: “dấy lên” chứ không phải “dấy nên”.
Tôi biết khá rõ chuyện này, vì gia đình tôi đã từng có một tiệm cho thuê truyện nằm bên góc trường Đạt Đức – hiện nay là trường Châu Văn Liêm – ngay ngã ba Phan Đăng Lưu (trước 1975 là đường Chi Lăng) và Lam Sơn. Sau ngày 30/4/75 thì dĩ nhiên tiệm không thể mở cửa được nữa, chính tôi mang toàn bộ số sách trong tiệm ra lề đường bán đổ bán tháo được một số, số còn lại mang về nhà. Sau đó ít lâu thì có lệnh của Ủy ban Quân quản cấm mua bán, lưu hành các văn hóa phẩm đồi trụy, phản động. Chính quyền kêu gọi người dân tự giác nộp các thứ này, ai không nộp thì thôi, chứ có thấy ai vào tận nhà tịch thu đâu. Ngay cả việc vận động thì cũng chỉ thấy trên báo đài chứ cũng chả thấy ai đến nhà vận động. Nhà tôi giữ nguyên số sách này trong nhà, mà là nhà thuê liên kế, vách ván, nghĩa là hàng xóm cũng biết nhưng không ai nói gì, còn mượn để đọc là khác! Tôi nhớ lúc đó nhiều nhất là truyện kiếm hiệp. Số sách này dần dà cũng dùng nhóm bếp cả, vì lúc đó đời sống khó khăn, đến củi cũng hiếm và đăt đỏ. Tôi là người rất thích đọc, có điều kiện nên cũng đọc khá nhiều tiểu thuyết của Duyên Anh, Nguyễn Thụy Long, Nguyễn Mạnh Côn, Mai Thảo, Nguyễn Đình Toàn, Doãn Quốc Sĩ v.v… nhưng thấy không có mấy giá trị và chả còn nhớ nội dung là gì nữa.
Số sách chính quyền tịch thu thì không biết làm gì, nhưng không có chuyện đốt sách như trong phim Indiana Jones đâu. Tôi phỏng đoán là trong lúc khó khăn, thiếu thốn, để nhóm bếp hoặc làm giấy vệ sinh cho đỡ lãng phí! Ngay video đăng trên Youtube về bài này cũng thú nhận là không đào đâu ra một bức ảnh đốt sách sau năm 1975, phải lấy một bức ảnh được chụp vào năm 1966 khi các sinh viên chống chính quyền đốt một thư viện của Mỹ tại Huế. Không phải là tư liệu khan hiếm nên khó tìm các ảnh đó, mà là không hề tồn tại những bức ảnh đó vì không hề có chuyện đốt sách, thế thôi!
Tôi đã nói ở trên là số sách ở tiệm mang về khá lớn, vẫn để trong nhà, có ai làm gì đâu? Rồi dần dà cho mượn không trả lại, dùng nhóm bếp cũng mấy năm sau mới hết. Tôi chỉ tiếc những bản dịch rất hay truyện tranh Tintin.
Chủ trương bài trừ văn hóa phẩm đồi trụy, phản động của chế độ Sài Gòn cũ, nói thì nhiều nhưng thực ra thi hành rất lỏng lẻo. Thời gian sau 1975 mà tôi vẫn còn thoải mái trao đổi với bạn bè các tiểu thuyết chống cộng hạng nặng như GIỜ THỨ 25, FIRST CIRCLE, LE ZÉRO ET L’INFINI v.v…
Với lại thực ra ở miền nam trước 1975 có thể xuất bản sách thì nhiều, nhưng có ai đưa ra được những sáng tác có giá trị không nhỉ? Còn mảng văn học nước ngoài thì chẳng hề có bản dịch tác phẩm của Homère, Dante, Goethe, Schiller. Shakespeare thì cũng chỉ có Bùi Giáng dịch Otello, mà là dịch không nghiêm chỉnh, thêm thắt lung tung. Còn có dịch giả Đỗ Khánh Hoan dịch vài vở kịch của tác giả này nhưng không bán được nên cũng thôi. Mà đó là những tác giả quan trong nhất của văn học Phương Tây. Ngay cả các tiểu thuyết của Victor Hugo, Honoré de Balzac, Stendhal, Émile Zola cũng không hề có bản dịch đầy đủ nào! Phải sau năm 1975 tôi mới được đọc các tác phẩm trên.
Thế thì thực ra sách báo của miền nam tuy nhiều nhưng có lẽ cũng chỉ đáng để nhóm bếp hoặc thay giấy vệ sinh. Không có gì phải luyến tiếc, buồn phiền cả.