Dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư

Bài viết này nằm trong số báo tháng Chín năm 2022 của Luật Khoa tạp chí, được phát hành lần đầu trên ấn bản PDF đề ngày 1/9/2022.

Số báo này nói về dữ liệu cá nhân (personal data) và nhà nước giám sát (surveillance state). Nhưng sẽ không thể bàn tới hai vấn đề đó nếu không trước hết bàn đến sự riêng tư (privacy) và quyền riêng tư (right to privacy).

Hãy trở lại năm 1890, khi Việt Nam mới bắt đầu bị đặt dưới ách cai trị của người Pháp, các chí sĩ yêu nước vừa phát động Phong trào Cần Vương chưa được bao lâu, và Hồ Chí Minh mới vừa được sinh ra. Dĩ nhiên, có rất ít lý do để tin rằng người Việt Nam khi đó đã từng nghe nói tới quyền riêng tư, bởi ngay cả ở phương Tây, nó cũng chỉ mới vừa bắt đầu được thảo luận.

Một bài báo khoa học có tựa đề “The right to privacy” đăng trên Harvard Law Review năm đó đã khơi mào một địa hạt mới toanh cho luật học, và về sau được coi như là một trong những bài báo khoa học có ảnh hưởng nhất trong lịch sử luật học thế giới. [1] Hai tác giả Samuel D. Warren và Louis D. Brandeis lập luận rằng con người có quyền được để yên (the right to be let alone), không bị đăng tải thông tin riêng tư nếu bản thân người đó không cho phép. Những quyền này không thể được bảo vệ dựa trên pháp luật thời kỳ đó.

Mối lo ngại của hai tác giả khi đó, rất trùng khớp với con người ngày nay, xuất phát từ sự ra đời của chiếc máy chụp ảnh – một loại công nghệ mới có khả năng chụp lại mọi thứ, kể cả những thứ riêng tư nhất, còn giới truyền thông thì luôn sẵn lòng đăng những bức ảnh đó và phát tán khắp nơi.

Chỉ mất 58 năm sau đó để quyền riêng tư được ghi nhận trong một trong những văn kiện quan trọng nhất thế giới: Tuyên ngôn Phổ quát về Nhân quyền của Liên Hợp Quốc (1948). [2]  Phương Tây và các nước phát triển nói chung nhanh chóng ban bố các đạo luật để bảo vệ quyền riêng tư của con người.

Riêng tư – một khái niệm

Vào thập niên 1960, Giáo sư luật Alan Westin (Đại học Columbia) – người được coi là cha đẻ của luật học hiện đại về quyền riêng tư, đưa ra định nghĩa rằng sự riêng tư là “đòi hỏi của các cá nhân, hội nhóm, hay định chế trong việc quyết định thông tin về họ được chia sẻ cho người khác khi nào, như thế nào, và ở mức độ nào”.

Cách định nghĩa của ông được gọi là định nghĩa dựa trên nguyên tắc kiểm soát (control-based definition). Nhiều học giả khác cũng theo phương pháp này và cho rằng sự riêng tư là khả năng giới hạn người khác tiếp xúc với người, thông tin, hay nơi chốn.

Một cách tiếp cận khác để hiểu khái niệm riêng tư là phân loại nó ra thành các yếu tố khác nhau.

Westin đưa ra khuôn khổ lý thuyết về bốn tình trạng của sự riêng tư, bao gồm tình trạng đơn độc (solitude), tình trạng thân mật (intimacy), tình trạng ẩn danh (anonymity) và tình trạng bảo lưu (reserve).

Đến năm 1992, Roger Clarke đề xuất một cách phân loại khác với sự riêng tư, bao gồm:

• sự riêng tư đối với thân thể (privacy of the person/ bodily privacy),
• sự riêng tư đối với cách ứng xử của cá nhân (privacy of personal behavior),
• sự riêng tư trong liên lạc cá nhân (privacy of personal communications), và
• sự riêng tư đối với dữ liệu cá nhân (privacy of personal data).

Anita Allen, gần 20 năm sau, phân loại sự riêng tư thành:

• sự riêng tư vật lý (physical/ spatial privacy),
• sự riêng tư đối với thông tin (informational privacy),
• sự riêng tư trong việc quyết định (decisional privacy),
• sự riêng tư đối với uy tín cá nhân (proprietary privacy), và
• sự riêng tư trong việc kết giao (associational privacy).

Rachel L. Finn, David Wright, và Michael Friedewald thì dựa trên luật về riêng tư của Liên minh Châu Âu (EU) mà đưa ra bảy loại riêng tư:

• sự riêng tư đối với thân thể (privacy of the person/ bodily privacy),
• sự riêng tư đối với cách ứng xử và hành động (privacy of behavior and action),
• sự riêng tư trong việc liên lạc (privacy of communication),
• sự riêng tư đối với dữ liệu và hình ảnh (privacy of data and image),
• sự riêng riêng tư đối với suy nghĩ và cảm xúc (privacy of thoughts and feelings),
• sự riêng tư đối với nơi chốn và không gian (privacy of location and space), và
• sự riêng tư trong việc kết giao (privacy of association).

Giáo sư Daniel Solove của Khoa Luật – Đại học George Washington, trong cuốn “Understanding Privacy” (2008) cho rằng bất kể định nghĩa riêng tư là gì thì cũng có bốn vấn đề có thể xâm hại đến quyền riêng tư: thu thập thông tin, xử lý thông tin, lan truyền thông tin, và xâm phạm. [3] Cách tiếp cận của ông được gọi là privacy harms, tức là tìm cách hiểu riêng tư từ những yếu tố có khả năng gây hại cho nó.

Trong bài báo “A typology of privacy” đăng trên University of Pennsylvania Journal of International Law năm 2017, các nhà nghiên cứu Bert Jaap Koops, Bryce Newell, Tjerk Timan, Ivan Skorvánek, Tomislav Chokrevski, Maša Galič đã dựa trên việc đối chiếu hiến pháp của chín quốc gia phương Tây, kết hợp với các lý thuyết kể trên, để đề xuất một mô hình về sự riêng tư như sau: [4]

Điểm đặc biệt của mô hình này là nó không tách sự riêng tư về mặt thông tin ra làm một loại riêng tư, mà cho rằng nó có trong tất cả tám loại riêng tư còn lại.

Như vậy, ta thấy rằng cách hiểu về sự riêng tư và quyền riêng tư ở phương Tây không giới hạn trong việc nhắn tin trên mạng không bị đọc trộm, hay truy cập vào website gì cũng không ai biết. Nó còn được hiểu là quyền của cá nhân đối với cơ thể của mình, chẳng hạn như quyền phá thai, quyền không bị tra tấn, quyền an tử. Hay nó còn là quyền đối với nơi chốn riêng tư của mình như nhà riêng, nơi làm việc riêng ở công sở.

Nhưng riêng tư để làm gì? “Tôi chả có gì để giấu”, ai đó thường nói trên mạng. Giáo sư Alan Westin mà chúng ta nhắc đến ở trên chỉ ra bốn điều giá trị mà quyền riêng tư có thể mang lại: [5]

• nó tạo ra sự tự trị của mỗi cá nhân,
• nó giúp một cá nhân giải tỏa được cảm xúc,
• nó cho phép chúng ta thể nghiệm các ý tưởng và hành động,
• nó tạo ra môi trường an toàn cho các cá nhân chia sẻ với nhau một cách tự tin và thân mật.

Không gian tư và không gian công

Sự riêng tư của một cá nhân có thể bị bất kỳ ai xâm phạm. Đó có thể là chính quyền hoặc một cá nhân khác trong xã hội. Trong phạm vi bài này và số báo này, chúng ta sẽ quan tâm nhiều hơn tới khả năng xâm phạm của chính quyền đối với sự riêng tư của mỗi cá nhân trong lĩnh vực riêng tư về thông tin.

Sự riêng tư về thông tin quan trọng tới mức có học giả còn định nghĩa quyền riêng tư là quyền cho hay không cho người khác biết gì về mình. Người khác, ở đây, bao gồm cả chính quyền.

Đến đây, ta hãy tìm hiểu về mối quan hệ giữa chính quyền và mỗi cá nhân trong xã hội. Xuyên suốt các thế kỷ từ 17-19, các triết gia đã tìm cách phân tách không gian tư (private life) và không gian công (public life), làm sao để không gian tư – không gian dân sự, trong đó bao gồm cả đời tư của mỗi cá thể trong xã hội, được tôn trọng để họ có thể thực hành những quyền tự do của mình như quyền nói, quyền thực hành tín ngưỡng – tôn giáo, quyền hội họp, v.v. Cuộc phân tách đó định hình nên cái mà ta gọi là chủ nghĩa tự do. [6]

Các triết gia cũng từ đó mà đề xuất nên các học thuyết về khế ước xã hội, vạch ra một lằn ranh giới hạn quyền lực nhà nước, không để cho nó xâm hại đến private life một cách bất hợp lý. [7]

Cái vấn đề gây tranh cãi từ Đông sang Tây là ở chỗ như thế nào thì hợp lý.

Rõ ràng không ai có thể được riêng tư tuyệt đối khi sống trong một xã hội – tức là một quần thể người. Cũng như mọi nhân quyền khác, quyền riêng tư có giới hạn của nó và phải nhường chỗ cho lợi ích công cộng trong một số trường hợp nhất định liên quan tới an ninh quốc gia, sức khỏe cộng đồng, và phòng chống tội phạm.

Ta sẽ thấy Hoa Kỳ đã ban hành Đạo luật Ái quốc Hoa Kỳ nhằm theo dõi, nghe lén công dân sau vụ khủng bố 11/9. [8] Ta cũng thấy Cục Điều tra Liên bang Hoa Kỳ được quyền bẻ khóa điện thoại di động của một nghi phạm nhằm mục đích điều tra tội phạm. [9] Và trong suốt đại dịch COVID-19, ta thấy các chính phủ khắp nơi trên thế giới bắt buộc người dân phải khai báo y tế bằng đủ các phương tiện khác nhau, mà điển hình là các ứng dụng điện thoại và mã QR. [10]

Nếu mọi thứ dừng lại ở những hoạt động tạm cho là hợp lý như vậy thì không phải tranh cãi quá nhiều. Vấn đề là các chính quyền luôn có xu hướng lạm dụng và xâm phạm sự riêng tư của công dân. Lý do rất đơn giản: đó là cách thức hữu hiệu bậc nhất để kiểm soát công dân.

“Anh cả đang theo dõi quý vị”

Thông tin riêng tư của công dân luôn là thứ tạo nên quyền lực. Và mặc dù số báo này bàn về quyền lực của chính phủ, ta rất nên lưu ý rằng các đại doanh nghiệp cũng đang nắm giữ một lượng thông tin, dữ liệu riêng tư khổng lồ của người dùng, và điều đó tạo ra quyền lực cho họ.

Sẽ là đại họa khi các chính phủ có thẩm quyền vô hạn trong việc xâm hại đời tư của công dân. Ta đã thấy điều đó trong các chế độ toàn trị của phát xít và cộng sản, khi mọi ngóc ngách của đời sống con người đều bị chính quyền kiểm soát chặt chẽ. Đó là lý do khiến cho nhà văn người Anh George Orwell viết cuốn tiểu thuyết “1984” để mô tả một xã hội giám sát, nơi nhất cử nhất động của công dân đều bị “Anh Cả” (Big Brother) theo dõi thông qua hệ thống màn hình, máy quay và máy nghe trộm. [11] Nơi nào cũng dán đầy khuôn mặt Anh Cả để nhắc mọi người rằng họ đang bị theo dõi, “ngoài mấy phân khối bên trong hộp sọ ra thì không có gì là riêng tư hết”.

Thời đại mới cho chúng ta một khái niệm mới: độc tài kỹ thuật số (digital authoritarianism). Nó được học giả Lydia Khalil của Viện Lowy định nghĩa là việc sử dụng các công cụ kỹ thuật thuật số như Internet để theo dõi, đàn áp, kiểm duyệt, thao túng dân chúng, và hỗ trợ cho các dịch vụ công nghệ nhằm củng cố năng lực kiểm soát của chính phủ. [12]

Khái niệm độc tài kỹ thuật số ra đời trong thời đại của những công nghệ mới có khả năng thu thập và xử lý một lượng dữ liệu cá nhân ở quy mô chưa từng có trong lịch sử. Nỗi lo sợ và bài toán của con người vẫn y nguyên như khi khái niệm quyền riêng tư được khởi xướng vào năm 1890 trên Harvard Law Review.

Trung Quốc và Nga là hai gương mặt điển hình của phương pháp cai trị độc tài này.

Việt Nam, rất tiếc, cũng đi theo hai người đàn anh. [13] Ta thấy ở Việt Nam đầy đủ các dấu hiệu của một nền độc tài kỹ thuật số, với trụ cột của nó là một hệ thống thu thập và xử lý dữ liệu cá nhân của người dân. Mặc dù nó chưa tinh vi và hiệu quả như hệ thống của Trung Quốc và Nga, nó đủ tinh vi để người dân không ai bàn đến dữ liệu cá nhân và quyền riêng tư.

Và đó là lý do số báo này ra đời.