Hành động của Mỹ có giúp ích gì cho tiến trình dân chủ hóa Venezuela?

Ba giờ sáng, khi vừa hay tin Mỹ tiến vào lãnh thổ Venezuela, tôi nghĩ ngay đến một anh bạn người Venezuela và nhắn cho anh một tin ngắn:

“Thức dậy đọc tin tức đi, Mỹ đang tiến vào đất nước của anh kìa.”

Sáng hôm sau, tôi nhận được hồi âm:

“Họ bắt tổng thống rồi. Thật nhục nhã nhưng cũng thật mừng.”

Tôi hiểu rất nhanh cái “nhục” mà anh nói đến: chuyện trong nước mà phải nhờ một nước khác can thiệp thì chẳng có gì để tự hào. Nhưng cái “mừng” thì còn rõ hơn: một ông tổng thống độc tài bây giờ không còn nữa.

Trên mạng, người ta chửi nhau ỏm tỏi. Người thì chửi Mỹ là đế quốc, người thì bênh Mỹ là giải phóng.

Cá nhân tôi cũng không chắc mình đứng về phe nào (cũng không cần đứng về phe nào). Nhưng ngoài chuyện xem xét luận điểm của các phe, xem xem phe nào đúng, phe nào sai, tôi còn nghĩ đến một câu hỏi hẹp hơn, cũng là câu hỏi tôi và cậu bạn đã nói với nhau: hành động của Mỹ, rốt cuộc, có giúp ích gì cho tiến trình dân chủ hóa Venezuela hay không?

Bài viết này không nhằm ủng hộ hay lên án hành động của Mỹ tại Venezuela. Chuyện nó đúng hay sai về pháp luật quốc tế là một cuộc tranh luận khác.

Điều tôi muốn làm chỉ là thử đánh giá một khía cạnh hẹp hơn của vấn đề: xem xét những lợi ích có thể có cho tiến trình dân chủ hóa Venezuela từ động thái vừa qua của Hoa Kỳ.

Bên cạnh đó, những tác hại từ biến cố chính trị này đối với tiến trình dân chủ hóa của Venezuela cũng là điều đáng bàn, nhưng đây không phải chủ đề của bài này. Người viết xin nhường nó cho một dịp khác, hoặc một tác giả khác.

Nội bộ Venezuela lục đục mới là điều đáng chú ý nhất, không phải Mỹ

Ngày 3/1/2026, Hoa Kỳ tiến hành một chiến dịch quân sự lớn vào Venezuela. Chỉ trong khoảng hai tiếng rưỡi, Mỹ đã bắt được Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro, người bị mô tả là một lãnh đạo độc tài.

Truyền thông ngay lập tức dồn toàn bộ sự chú ý vào hành động của Mỹ. Cả những khen lẫn chê xuất hiện đầy rẫy trên khắp các kênh truyền thông quốc tế.

Nhưng ở đây, có điều cần phải chú ý hơn.

Không có một quốc gia ngoại bang nào có thể tiến thẳng vào thủ đô của một nước, bắt sống tổng thống nước đó “như bắt gà trong chuồng”, nếu không có người mở cửa từ bên trong.

Điều này chỉ khả thi nếu đây là một hành động trong ứng ngoại hợp, nghĩa là nội bộ chính quyền Venezuela đã có những rạn nứt nghiêm trọng, và một phần trong hệ thống đã sẵn sàng đứng ngoài hoặc bắt tay.

Nếu một nhân vật như Maduro không còn giữ được vị trí cầm quyền, thì điều đó nói về Venezuela nhiều hơn là về Mỹ. Nó cho thấy cán cân quyền lực bên trong đã thay đổi.

Mỹ, trong cách nhìn này, không phải là người viết kịch bản, mà là yếu tố xuất hiện khi ván cờ nội bộ đã bắt đầu nghiêng lệch.

Nếu không có vết rạn nứt đó, không có ngoại lực nào làm được gì, ngoài một kịch bản chiến sự sa lầy hoặc buộc phải chiếm đóng dài hạn như điều đang diễn ra tại chiến trường Nga – Ukraine.

Vì vậy, thay vì chỉ hỏi “Mỹ làm gì”, câu hỏi đáng quan tâm hơn phải là: ai trong hệ thống Venezuela đã quyết định không bảo vệ trật tự cũ nữa?

Câu trả lời cho câu hỏi đó mới quyết định liệu dân chủ Venezuela có cơ sở nội sinh hay không.

Nội bộ không động đậy, người dân không có cửa

Nói đến đây, một phản xạ phổ biến sẽ là nảy lên câu hỏi: nếu trong nội bộ đã lục đục, sao không để trong nước tự xử với nhau cho “chính danh” hơn?

Đây là một câu hỏi đáng hỏi, và cũng là nỗi băn khoăn chính đáng của các nhóm, các nhà hoạt động dân chủ, lẫn những ai tin tưởng, ủng hộ các điều khoản công pháp quốc tế về “quyền tự quyết của các quốc gia, dân tộc”.

Thế nhưng, dẫu sao đó cũng là chuyện lý thuyết. Để cho thực tế, ta cần phải tính đến cấu trúc của một chế độ độc tài.

Trong chế độ độc tài, người dân không chỉ đối đầu với một ông tổng thống. Họ đối đầu với cả bộ máy: mật vụ, tòa án, nhà tù, tiền, súng…

Dù biểu tình có đông đến đâu, nếu quân đội vẫn đứng về phía nhà cầm quyền, thì thứ người dân (khả năng cao) nhận được cuối cùng thường chỉ là mạng người, mấy năm tù và có thể thêm một chút tiếng vang mang tính biểu tượng.

Nói thẳng: khi nội bộ không động đậy, người dân gần như khó có cửa để tạo ra một bước chuyển nào.

Muốn làm sụp đổ một chế độ độc tài, phải có thay đổi cán cân quyền lực. Thay đổi đó thường đến từ việc quân đội quay xe, giới tinh hoa tách phe, hoặc một rạn nứt nội bộ đủ lớn khiến bộ máy đàn áp không còn vận hành trơn tru.

Thế nhưng, rạn nứt cũng có nhiều loại, có những vết nứt âm thầm, không dám bộc lộ. Ngoại lực, trong nhiều trường hợp, không phải là kẻ “lật hộ”, mà là đòn bẩy làm vết nứt ấy bung ra.

Rút ngắn thời gian tồn tại của nền độc tài 

Nếu cho rằng không cần phải thay đổi gấp, người ta có thể chấp nhận 20 hay 30 năm để từ từ loại bỏ độc tài, bằng con đường này hay con đường khác.

Điều này cũng khả thi, nhưng cái giá phải trả là cả một thế hệ. Thực tế, cũng ít có nhà cách mạng nào sẵn lòng chờ, sẵn sàng từ bỏ nhiệt huyết đang sục sôi hiện tại.

Sức sống của một nền độc tài thường đến từ sự thỏa hiệp, hay sự chần chừ của những ý tưởng cách mạng. Độc tài không cần chiến tranh để giết người. Nó giết người bằng thời gian.

Mỗi ngày một chế độ độc tài tồn tại thêm đều có người “chết”, vì đàn áp, vì nhà tù, vì thiếu thuốc men, vì vượt biên, hoặc vì một nền kinh tế bị rút ruột. Những cái chết này không có bom đạn, nên dễ bị xem nhẹ, nhưng nếu cộng dồn lại có thể tạo thành một con số khổng lồ.

Vì vậy, một lợi ích rất thực dụng của việc chấm dứt sớm trung tâm quyền lực độc tài là rút ngắn chuỗi tổn thất đó. Lợi ích này không phải là nhờ đưa dân chủ đến ngay, mà nhờ nền độc tài kết thúc sớm hơn, dù chỉ một ngày, cũng là ít người chết hơn một ngày.

Sớm mở ra giai đoạn chuyển tiếp, giảm nguy cơ bạo lực kéo dài

Một chính quyền độc tài lung lay, không phải là sụp ngay rồi tiến lên dân chủ ngay được.

Khi độc tài lung lay nhưng không sụp, xã hội bước vào giai đoạn nguy hiểm nhất: chính quyền cũ câu giờ để phản công, đối lập phân mảnh, quân đội và an ninh rạn nứt, và bạo lực phát sinh từ nhiều phía. Chính giai đoạn lưng chừng này mới là mảnh đất màu mỡ cho hỗn loạn kéo dài.

Một cú bẻ lái từ đỉnh quyền lực, dù không chắc chắn, nhưng có thể, ép xã hội bước vào giai đoạn hậu độc tài sớm hơn, trước khi bạo lực lan rộng ngoài tầm kiểm soát.

Điều cuối cùng cần nhấn mạnh là: dân chủ không được đánh giá bằng việc ai lật ai, mà bằng những gì xảy ra sau đó.

Nếu sau biến cố, tù chính trị được thả, báo chí có không gian hoạt động, bầu cử có cạnh tranh thật, và tư pháp đủ độc lập để xử đàn áp và tham nhũng, thì tính chính danh của dân chủ sẽ được xây dựng từ bên trong Venezuela, bất kể cú bẻ ban đầu đến từ đâu.

Đó là điều hiện thời ta chưa thể biết, cũng là ẩn số khiến những điều tôi viết bên trên có thể diễn ra theo một hướng khác hẳn.

***

Nói nhiều như vậy không có nghĩa là tôi không ủng hộ dân chủ hóa phi bạo động, không đổ máu luôn là con đường tốt nhất.

Nhưng nếu có những trường hợp dùng bạo lực lại khiến ít người chết hơn và chấm dứt độc tài sớm hơn, thì việc phản đối chỉ vì nó “không đẹp” chưa chắc đã là nhân đạo hơn.

Với tôi, dân chủ không phải chuyện cổ tích. Và nếu cứ gộp mọi can thiệp vào cùng một rọ đạo đức, ta sẽ bỏ lỡ rất nhiều quan trọng khác.

Theo tôi, đúng – sai của một quyết định chính trị luôn rất khó bàn, mà bàn cũng hiếm khi đi đến đâu. Điều đáng bàn hơn là cái giá của quyết định, và nó có đáng để người ta đánh đổi hay không.

Bên trên tôi đã trình bày những cái “được” từ sự biến chính trị này, những cái “mất”, xin nhường cho quý bạn đọc cùng suy ngẫm.

Còn chuyện so sánh Mỹ với Nga, hay tranh cãi xem Mỹ làm vậy có phải là xâm lược hay không, tôi xin không bàn trong bài viết này.

Tôi cũng không biết liệu Venezuela có dân chủ hóa được trong tương lai gần hay không. Lịch sử chưa bao giờ đưa ra bảo đảm. Nhưng khi xem những đoạn video người dân Venezuela ăn mừng, với hy vọng rất thật trên gương mặt, tôi không thấy lý do gì để không mong rằng lần này, họ sẽ đi được xa hơn những gì họ từng có.

Venezuela và một nền dân chủ tự cường cho Việt Nam

Thực hành dân chủ đầu tiên và quan trọng nhất là nói không với bạo lực, ngay từ trong suy nghĩ, ngay từ trong phát ngôn, ngay từ trong gia đình, ngay từ trong những việc nhỏ nhất hàng ngày.