Âm nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn trong con mắt Hoàng Phủ Ngọc Tường

Trong tập tản văn cuối đời của mình, Hoàng Phủ Ngọc Tường đã có những chia sẻ thẳng thắn và sâu sắc về âm nhạc phản chiến của Trịnh Công Sơn, thay cho góc nhìn phản tư của chính ông về thời cuộc.

Cuốn sách Trịnh Công Sơn và cây đàn lya của hoàng tử bé, xuất bản năm 2013 là tập hợp những suy ngẫm của tác giả, nhà văn Huế Hoàng Phủ Ngọc Tường (1937 – 2023) về dòng nhạc phản chiến cùng những nỗ lực chống kiểm duyệt âm nhạc của Trịnh Công Sơn. Ba chương sách đã được đặt tên theo ba ca khúc nổi tiếng của Trịnh: Dấu chân địa đàng, Tuổi đá buồn, và Để gió cuốn đi. 

Hòa bình là cốt lõi của âm nhạc

Theo nhà văn, Trịnh Công Sơn đã bước vào lịch sử âm nhạc đất Việt trong bối cảnh “đường phố Huế đầy rẫy xe tang nhà binh và những đám đông của sinh viên xuống đường đòi chấm dứt chiến tranh”. Ca khúc phản chiến đầu tiên ông viết năm 1964 mang tên Lời buồn thánh. Vào thời điểm đó, dòng nhạc phản chiến mà người nhạc sĩ đã tiên phong dấn thân sáng tác, không phải là thịnh hành đối với những đô thị lớn ở miền Nam lúc bấy giờ. 

Thế nhưng, như nhà văn họ Hoàng nhận xét, chính những bản nhạc kén thính giả và thách thức lỗ tai của giới cầm quyền ấy, mới phác hoạ chân thực nhất bức tranh bi đát của thời cuộc: “Đối diện với một cuộc chiến tranh dữ dội, người ta thấy một khuôn mặt trẻ mệt mỏi, hờ hững, không biết hy vọng gì ở tương lai.” 

Tiếc thay, ở những thời điểm nhất định vì những lý do chính trị, con người bị ép phải viết nhạc và ca hát theo cảm xúc của số đông hay của giới cầm quyền. Thế nhưng, âm nhạc trước hết là của con người của cá nhân trước khi là con người của đất nước. Không thể bắt con người mãi chôn vùi nỗi đau riêng chỉ để ngợi ca những lợi ích chung. Như Hoàng Phủ Ngọc Tường viết: “Trong khi mải dồn sức cho cuộc chiến tranh chống ngoại xâm, nhiều người dã quen với những lời hô hùng tráng mà quên đi rằng con người là một gã lữ hành đi trong sa mạc.”