Phong trào Lập hiến 2013 – một lịch sử ngắn

Bài viết này nằm trong số báo tháng Mười Một năm 2022 của Luật Khoa tạp chí, được phát hành lần đầu trên ấn bản PDF đề ngày 3/11/2022.

Phong trào Lập hiến 2013 là một hiện tượng hiếm hoi trong lịch sử Việt Nam với việc người dân tham gia tích cực vào quá trình sửa đổi Hiến pháp 1992. Phong trào này gồm các hoạt động của các cá nhân hoặc hội nhóm độc lập, không theo sự điều phối hay chi phối của chính quyền. Những cá nhân, tổ chức tham gia các hoạt động góp ý do chính quyền tổ chức không được tính vào phong trào này.

Tác giả có tham khảo bài viết “Lược sử cuộc sửa đổi Hiến pháp Việt Nam 1992” của nhà báo Phạm Đoan Trang để viết bài này. [1]

6/8/2011: Quốc hội thông qua Nghị quyết số 06/2011/QH13 về việc sửa đổi, bổ sung Hiến pháp năm 1992 và thành lập Ủy ban Dự thảo Sửa đổi Hiến pháp năm 1992. [2]  

23/11/2012: Quốc hội thông qua Nghị quyết số 38/2012/QH13 về việc tổ chức lấy ý kiến nhân dân về Dự thảo Sửa đổi Hiến pháp năm 1992, ấn định thời hạn lấy ý kiến từ ngày 2/1/2013 tới ngày 31/3/2013. [3] Toàn văn dự thảo cũng được công bố trên các phương tiện thông tin đại chúng. [4]

19/1/2013: Nhóm 72 trí thức ký và công bố “Kiến nghị về sửa đổi Hiến pháp 1992”, [5] về sau được gọi tắt là Kiến nghị 72. Nhóm 72 người khởi xướng có một số đại diện tiêu biểu như Nguyễn Đình Lộc (cựu bộ trưởng tư pháp), Nguyễn Quang A (nhà hoạt động), Phạm Chi Lan (chuyên gia kinh tế).

Kiến nghị này đề xuất sửa đổi Hiến pháp theo hướng tôn trọng nhân quyền, tam quyền phân lập, phi chính trị hóa quân đội, khôi phục sở hữu tư nhân về đất đai, khôi phục quyền phúc quyết hiến pháp của toàn dân, và kéo dài thời hạn lấy ý kiến tới hết năm 2013.

Kèm theo bản kiến nghị, nhóm khởi xướng cũng đề xuất một bản dự thảo hiến pháp để thảo luận. Bản dự thảo hiến pháp này được thiết kế theo hướng bãi bỏ chế độ độc tài, xây dựng chế độ dân chủ theo mô hình tổng thống chế, Quốc hội lưỡng viện, có tòa án hiến pháp và các cơ quan độc lập nằm bên trong chính quyền, đồng thời lập Hội đồng Hòa giải Dân tộc để khắc phục những sai lầm trong quá khứ.

1/2: Nhóm Cùng viết Hiến pháp ra mắt công chúng với website hienphap.wordpress.com. Nhóm khởi xướng gồm Ngô Bảo Châu (giáo sư toán – Đại học Chicago), Đàm Thanh Sơn (giáo sư vật lý – Đại học Chicago) và Nguyễn Anh Tuấn (cựu tổng biên tập VietNamNet). Nhóm có chủ trương “tạo ra một không gian đối thoại dân chủ về việc sửa đổi Hiến pháp, và sẽ được duy trì ít nhất đến ngày 31/03/2013 để phục vụ việc đóng góp ý kiến vào bản dự thảo sửa đổi Hiến pháp 1992”.

4/2: Một phái đoàn gồm 15 người ký kiến nghị đến Văn phòng Quốc hội tại 37 Hùng Vương, Hà Nội, để trao bản Kiến nghị 72 cho Ủy ban Dự thảo Sửa đổi Hiến pháp năm 1992.

7/2: Ủy ban Dự thảo gửi công văn cho ông Nguyễn Đình Lộc – trưởng phái đoàn trao kiến nghị – phản hồi Nhóm Kiến nghị 72, bác bỏ kiến nghị công bố bản Kiến nghị 72 và bác bỏ yêu cầu kéo dài thời hạn góp ý Hiến pháp. [6]

18/2: Nhóm Kiến nghị 72 ra thông báo nêu quan điểm về công văn của Ủy ban Dự thảo, nói:“Chúng tôi đề nghị Ủy ban tôn trọng và đưa ra công khai một cách trung thực các kiến nghị về sửa đổi Hiến pháp, kể cả những ý kiến khác với dự thảo của Ủy ban, để nhân dân bàn bạc, tranh luận; đó là điều kiện nhất thiết phải có để đi tới tổ chức trưng cầu ý dân nhằm xây dựng một bản Hiến pháp đúng là của nhân dân Việt Nam.”[7]

21/2: Nhóm chín sinh viên và cựu sinh viên Đại học Luật Hà Nội công bố “Kiến nghị về việc sửa đổi Hiến pháp 1992”, trong đó đề nghị “bãi bỏ thời hạn góp ý sửa đổi Hiến pháp” và “ghi nhận và tổ chức để nhân dân thực hiện quyền phúc quyết Hiến pháp”.

25/2: Đài Truyền hình Việt Nam phát sóng bài phát biểu của ông Nguyễn Phú Trọng – Tổng bí thư Đảng Cộng sản Việt Nam: ”Vừa rồi đã có các luồng ý kiến, cũng có thể quy vào được là suy thoái tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống”, “Xem ai có tư tưởng muốn bỏ Điều 4 Hiến pháp không? Phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng không? Muốn đa nguyên đa đảng không? Có tam quyền phân lập không? Có phi chính trị hóa quân đội không? Người ta đang có những quan điểm đấy, đưa cả lên phương tiện thông tin đại chúng đấy. Thế là suy thoái chứ còn gì nữa. Tham gia khiếu kiện, biểu tình, ký đơn tập thể, thì nó là cái gì? Nên phải quan tâm xử lý những điều đó.” [8]

26/2: Nhà báo Nguyễn Đắc Kiên – báo Gia đình và Xã hội – đăng lên mạng bài viết “Vài lời với TBT ĐCS VN Nguyễn Phú Trọng”, phê phán phát biểu của ông Trọng, đồng thời kêu gọi bỏ Điều 4 Hiến pháp, tổ chức Hội nghị Lập hiến, tam quyền phân lập, phân quyền cho địa phương, và phi chính trị hóa quân đội. [9]

26/2: Báo Gia đình và Xã hội thông báo ông Nguyễn Đắc Kiên “không còn tư cách là phóng viên Báo Gia đình & Xã hội” do “vi phạm Quy chế hoạt động của Báo và Hợp đồng lao động”. [10]

28/2: 35 cá nhân đã ký và khởi xướng “Lời tuyên bố công dân tự do” nhằm “sát cánh bên Nhà báo Nguyễn Đắc Kiên”. Lời tuyên bố lặp lại lời kêu gọi của ông Kiên và kêu gọi công chúng ký tên hưởng ứng. [11] Trong số những người ký tên khởi xướng có blogger Nguyễn Hoàng Vi, blogger Trịnh Kim Tiến, nhà báo Huy Đức, nhà thơ Đỗ Trung Quân. Tới ngày 29/3, đã có 8.600 người ký tên ủng hộ.

1/3: Hội đồng Giám mục Việt Nam công bố bản nhận định và góp ý sửa đổi Hiến pháp, trong đó kêu gọi tôn trọng nhân quyền, bãi bỏ quyền lãnh đạo đương nhiên của bất kỳ đảng phái nào, xây dựng chính quyền tam quyền phân lập, công nhận sở hữu tư nhân về đất đai, v.v. Đặc biệt, Hội đồng kêu gọi tôn trọng quyền sống của con người “từ khi thành thai đến khi chết”. [12]

Đầu tháng 3/2013: Nhiều người phản ánh việc bị công an, chính quyền sách nhiễu sau khi ký Kiến nghị 72. Truyền thông nhà nước bắt đầu tấn công các nhóm kiến nghị độc lập.

6/3: Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Sinh Hùng ký công thư về việc kéo dài thời hạn góp ý sửa đổi Hiến pháp tới ngày 30/9/2013. [13]

8/3: Trang anhbasam.wordpress.com bị tấn công cướp quyền quản trị. Các trang dự phòng sau đó cũng tiếp tục bị tấn công. [14] Đây là một trong những trang tin độc lập phổ biến nhất vào thời điểm đó, thường xuyên đưa tin về việc sửa đổi Hiến pháp.

22/3: Đài Truyền hình Việt Nam phát sóng cuộc phỏng vấn ông Nguyễn Đình Lộc – cựu bộ trưởng tư pháp, một trong 72 người ký tên vào Kiến nghị 72. Trong đó, ông Lộc nói: “Vì tôi là nguyên Bộ trưởng Bộ Tư pháp, cho nên các đồng chí, các bạn ấy có vẻ tín nhiệm giao việc trao thôi, chứ còn tôi không tham gia vào việc xây dựng cái tờ văn bản ấy”, “Phải nói rằng… nói là trưởng đoàn thì có vẻ như to lắm, nhưng thật ra thì đến đấy mới được lên trưởng đoàn, đến lúc trao thì mới được lên trưởng đoàn”, “Còn trước đó thì thật ra những cái bản ấy tôi không tham gia. Tôi không tham gia.” [15]

30/3: Nhóm Cùng viết Hiến pháp ký một văn bản có tên “Một số ý kiến về việc sửa đổi Hiến pháp”, đề nghị công nhận sở hữu tư nhân về đất đai, bầu trực tiếp chủ tịch ủy ban nhân dân từ cấp quận/ huyện trở xuống, giữ Điều 4 về sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam nhưng có sửa đổi, trao quyền tài phán hiến pháp cho Hội đồng Hiến pháp cũng như quy định rõ chức năng, cơ cấu của cơ quan này, v.v. [16]

31/3: Nhóm Cùng viết Hiến pháp ký một văn bản có tên “Đề xuất sửa đổi, bổ sung một số quy định của Dự thảo Hiến pháp sửa đổi năm 2013”, trong đó nêu cụ thể quan điểm nên bỏ, sửa đổi một số điều trong bản Dự thảo Hiến pháp đang được lấy ý kiến hoặc giữ nguyên như Hiến pháp 1992. [17]

2/4: Nhóm soạn thảo và ký tên vào Kiến nghị 72 ra thông cáo, nói: “Dùng bạo lực và những thủ đoạn không chính đáng để duy trì chế độ toàn trị, cưỡng lại ý chí của nhân dân sẽ gây nguy hại lớn cho đất nước, cho dân tộc và cho cả ĐCSVN.” [18]

13/4: Nhóm Công dân Tự do ra tuyên bố “Quyền lập hiến phải thuộc về nhân dân”, kêu gọi người dân tiếp tục thực hiện quyền lập hiến bất chấp các hoạt động sách nhiễu, đe dọa của chính quyền. [19]

16/4: Nhóm 15 người đã trao Kiến nghị 72 ký vào thư gửi cho các đại biểu Quốc hội nhằm kêu gọi sự ủng hộ. [20]

17/5: Ủy ban Dự thảo trình Quốc hội dự thảo mới sau quá trình lấy ý kiến nhân dân, kèm theo văn bản giải trình. [21] [22]

3/6: 40 người soạn thảo và ký tên vào Kiến nghị 72 gửi văn bản có tên “Phản đối Dự thảo sửa đổi Hiến pháp trình Quốc hội khoá XIII, kỳ họp thứ 5”, nhằm phản đối nội dung của bản dự thảo ngày 17/5/2013 của Ủy ban Sửa đổi Hiến pháp. [23]

22/10: Ủy ban Dự thảo trình Quốc hội dự thảo mới sau khi hết thời hạn nhận ý kiến góp ý ngày 30/9. [24]

15/11: Nhóm Kiến nghị 72, với chữ ký của 164 người, gửi thư cho Quốc hội kêu gọi dừng việc thông qua hiến pháp tại kỳ họp diễn ra cùng tháng. Thư nêu: “Chúng tôi khẩn thiết kêu gọi các đại biểu Quốc hội khóa XIII, với tất cả lương tri và ý thức trách nhiệm của những người có danh nghĩa đại diện cho nhân dân, hãy nhìn thẳng vào thực trạng đất nước, lắng nghe những ý kiến tâm huyết đóng góp xây dựng hiến pháp, để có đủ dũng khí quyết định dừng việc thông qua Dự thảo hiến pháp sửa đổi và trả lại quyền lập hiến cho nhân dân.” Cũng tại bức thư này, nhóm Kiến nghị 72 cho biết đã có gần 15.000 chữ ký ủng hộ Kiến nghị.

28/11: Quốc hội thông qua Hiến pháp 2013. Các kiến nghị độc lập về cơ bản không được tiếp thu.