Báo chí có thực sự tồn tại ở Việt Nam?

Nếu tính từ cột mốc Gia Định Báo (1865), báo chí tiếng Việt đã có 160 năm lịch sử. Nếu xét bối cảnh ngày nay, cả nước có khoảng 820 cơ quan báo chí và chủ yếu là báo chí cách mạng. Nhưng nếu nhìn nhận từ những giá trị căn bản, cốt lõi, liệu ở Việt Nam có từng tồn tại báo chí đúng nghĩa?

Sự thật, độc lập, công bằng, nhân đạo và trách nhiệm giải trình là năm nguyên t​‌‌‍‍​‍ắc cơ bản trong bộ quy tắc đạo đức của báo chí toàn cầu, do Hiệp hội Ký giả Chuyên nghiệp (SPJ) khởi xướng. [1] Đối với các tổ chức báo chí của bất kỳ quốc gia nào, đây là các nguyên tắc tối thiểu.

Nhưng, ở Việt Nam ngày nay, báo chí lại được định nghĩa theo một hướng khác với những nguyên tắc riêng biệt hoàn toàn: đó là một nền “báo chí cách mạng” với mỗi nhà báo là mỗi “chiến sĩ trên mặt trận tư tưởng của đảng”. [2]

Xét trong bối cảnh ấy ở Việt Nam, liệu một nền báo chí đúng nghĩa có thực sự tồn tại? Để trả lời cho câu hỏi này, ta cần phải tìm về ngọn nguồn của nền báo chí đó.

Khi nhìn lại lịch sử, nền báo chí Việt Nam được khai sinh trong giai đoạn người Pháp thiết lập một nền thuộc địa toàn trị ở Nam Kỳ.

Theo tác giả Đặng Thị Vân Chi, những tờ báo đầu tiên như Gia Định Báo, Phan Yên Báo ở Sài Gòn, đã hoạt động chủ yếu như là công cụ để tuyên truyền cho người Pháp hơn là chức năng thông tin hay truyền bá các tư tưởng cấp tiến lúc bấy giờ cho người dân. [3]

Người Pháp cũng đã sớm ban hành sắc lệnh để giới hạn các quyền tự do báo chí ở Đông Dương. Theo đó, chỉ quan toàn quyền Đông Dương mới có quyền cấp phép để một tờ báo được hoạt động, và phải theo các khuôn khổ do chính quyền thực dân quy định. Đồng thời, giấy phép cũng có thể bị thu hồi khi cần thiết và việc cấp giấy phép cũng rất khó khăn.