Trăm năm sau, Phan Châu Trinh vẫn còn dạy chúng ta điều gì về chính trị

Phan Châu Trinh xuất hiện trong sách giáo khoa lịch sử Việt Nam theo một cách khá mờ nhạt. Cái tên ông thường được nhắc đến như một lớp nền cho sự xuất hiện của Nguyễn Tất Thành (Hồ Chí Minh) sau này.

Cách kể quen thuộc trong các lớp học lịch sử là: cách làm của Phan Châu Trinh, của Phan Bội Châu đều không thành, và chính cái không thành đó đã chứng tỏ chỉ có con đường cách mạng kiểu Nguyễn Tất Thành mới là đúng.

Cũng bởi vì lý do đó, cụ Phan bỗng dưng bị biến thành cái nền cho người khác, và những giá trị học thuật của ông cũng chỉ được nhắc qua loa.

Nhưng nếu tạm gác lại cách kể quen thuộc trên, và đọc lại ông như đọc một nhà trí thức lớn của Việt Nam, ta sẽ thấy điều khác: ông là một trong những người Việt Nam đầu tiên luận bàn, cổ xúy và đặt nền móng cho tư tưởng cộng hòa ở nước ta.

Sinh năm 1872 tại Quảng Nam, ông lớn lên giữa buổi giao thời mang tính bước ngoặt của lịch sử dân tộc. Cách quê ông không xa, mười bốn năm trước đó, thực dân Pháp đã nổ những tiếng súng đầu tiên ở cảng Đà Nẵng, báo hiệu một cuộc đụng độ không chỉ giữa dân da vàng mũi tẹt với dân da trắng mũi lõ, mà còn giữa văn minh Nho giáo với một thứ văn minh chính trị gần như hoàn toàn xa lạ với người Việt Nam dưới triều nhà Nguyễn.

Phan Châu Trinh đỗ phó bảng và từng ra làm quan dưới triều Nguyễn. Dù là một nhà nho, nhưng ông không phải một người “thuần nho”. Từ đầu, ông đã có ý phê phán chế độ quân chủ và chỉ vài năm sau khi làm quan ông đã từ chức để bước vào con đường cải cách xã hội.